Mimarlar Odası’nın, Türkiye mimarlık kültürüne katkıda bulunmuş ve artık aramızda olmayan mimarların anısını yaşatmak amacıyla düzenlediği anma programları kapsamında, Ulusal Mimarlık Ödülleri Seçici Kurulu 2022–2024 dönemi için Leman Tomsu’nun adını belirledi. Seçici Kurul, bu kararı şu gerekçeyle açıkladı:

“Lise arkadaşı Münevver Belen’le birlikte Akademi’nin Mimarlık Bölümü’ne kabul edilen ilk iki kadın öğrenciden biri olan Leman Tomsu, yine Belen’le birlikte 1934 yılında Türkiye’nin ilk kadın mimarı olarak tarihe geçmiştir. Kadınların henüz söz sahibi olamadığı, erkek egemen bir meslek ortamında zorlu bir mücadele veren Tomsu, mimari yarışmalarda ve uygulama alanında çalışkanlığı ve üretkenliğiyle kendine yer edinmiştir.1938–1954 yılları arasında bazıları birincilik olmak üzere toplam 14 ödül kazanan Tomsu, 17 farklı yapının uygulama projelerini üstlenmiştir. Ayrıca, mimarlık alanında eğitim veren ilk kadın akademisyenlerden biri olarak 40 yıl boyunca İstanbul Teknik Üniversitesi’nde görev yapmıştır. Ülkemizin modernleşme sürecinde rol modeli olabilecek güçlü kimliğine ve mimarlık alanındaki öncü konumuna rağmen, mimarlık tarihi yazımında yeterince yer bulamayan ve hak ettiği oranda anımsanmayan Leman Tomsu’nun, Mimarlar Odası Anma Programı çerçevesinde önümüzdeki iki yıl boyunca çeşitli yayın ve etkinliklerle gündeme getirilmesi, belgelenmeye ve değerlendirilmeye başlanması oybirliğiyle kabul edilmiştir.”

Bu kapsamda TMMOB Mimarlar Odası tarafından düzenlenen “Cumhuriyet Yüzyılında Öncü Bir Kadın Mimar: Leman Tomsu” başlıklı sempozyum, 1 Aralık 2023 Cuma günü Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi’nde gerçekleştirildi.

Sempozyumun açılış konuşmalarını TMMOB Mimarlar Odası Yönetim Kurulu Üyesi Zeynep Eres, Leman Tomsu Anma Programı Komitesi Üyesi Çiğdem Kafesçioğlu, TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şube Başkanı Alper Ünlü, Mimarlar Odası Genel Başkanı Eyüp Muhcu ve Prof. Dr. Neslihan Türkün Dostoğlu gerçekleştirdiler. Eres, konuşmasında Cumhuriyet’in temel ilkelerinden biri olan eşit yurttaşlık kavramına vurgu yaparak, Cumhuriyet döneminde kadın ve erkeği yaşamın her alanında eşitlemek adına atılan adımların altını çizdi. Bu bağlamda, 1913 yılında Kayseri’de bir Osmanlı tebaası olarak dünyaya gelen Tomsu’nun, 1923 sonrasında bir Cumhuriyet çocuğuna dönüşme sürecine dikkat çekti. Tomsu ailesi adına konuşma yapan Kafesçioğlu, Tomsu ve çağdaşlarının Türkiye’de kadınların kamusal alandaki varlıklarının inişli-çıkışlı tarihinde önemli bir basamağı temsil ettiği belirtti ve kişisel anıları üzerinden Tomsu’nun mimarlığa dair tutumundaki titizlik ve hassasiyetin altını çizdi. Ünlü, İstanbul Büyükkent Şubesi Yönetim Kurulu adına yaptığı konuşmada Tomsu’nun hem eğitimci kimliğine hem de mimari üretimine vurgu yaparak Tomsu isminin çeşitli etkinlikler aracılığıyla anımsanmasının önemine dikkat çekti. Muhcu, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde kadının bütün yaşam alanlarında etkin ve eşit bir biçimde yer almasına ilişkin atılan adımları vurgulayarak bu bağlamda Cumhuriyet’in 100. yılında Cumhuriyet kadını kimliğiyle Türkiye mimarlığına katkı koyan Tomsu’nun anılmasının anlam ve önemine değindi. Dostoğlu konuşmasında Özlem Erdoğdu Erkarslan ile birlikte kaleme aldığı ve TMMOB Mimarlar Odası yayınlarının “Mimarlığa Emek Verenler Dizisi”nin altıncı kitabı olarak yayınlanan “Leman Cevat Tomsu, Türk Mimarlığında Bir Öncü” çalışmasının bulgularını aktardı. Yapılı çevrenin oluşumunda kadının rolüne ve kadının mimar olarak mesleğe kabulüne tarihsel bir perspektiften bakan sunuşta son olarak Leman Tomsu’nun detaylı bir biyografisine yer verildi.

Prof. Dr. Hasan Şener yürütücülüğünde gerçekleştirilen birinci oturumun ilk sunuşu Prof. Dr. Birsen Doruk tarafından gerçekleştirildi. Tomsu’nun doktora öğrencisi olan Doruk, “Cumhuriyet Döneminin Temsilcisi Bir Mimar ve Akademisyen” başlıklı konuşmasında Tomsu’nun mimarlık mesleğine bağlılığı ve bilgisi, bir kadın akademisyen olarak mimarlık eğitimindeki öncü rolü, genç kuşakların yetişmesine katkısı ve Cumhuriyet değerlerini yansıtan duruşunu vurguladı. Oturum, Prof. Dr. Alper Ünlü’nün “Tomsu Mimarlığı” başlıklı konuşmasıyla sürdü. Ünlü’nün Tomsu’nun Kadıköy Göztepe’de, Yeşil Bahar Sokak’ta yer alan konutu çevresinde şekillenen konuşmasında titizlikle tasarlanmış yapı detayları ve ahşap işçiliğiyle öne çıkan ve doğrudan sokağa bakan cephe kurgusuyla “anlatımcı” bir dile sahip olan bu evin, 1965 sonrası başlayan apartmanlaşma süreciyle dönüşen sokak dokusu içinde geçmişin mekânsal hafızasını taşıdığına dikkat çekti. Oturumun üçüncü ve son sunuşunu Doç. Dr. Gül Cephanecigil, Prof. Dr. Zeynep Kuban ve Dr. Özlem Özcan gerçekleştirdi. “İTÜ Arşivinde Tomsu” başlıklı sunumda, İTÜ Mimarlık Fakültesi Eğitim Tarihi Projesi kapsamında Prof. Mete Ünügür arşivinde yer alan belgeler aracılığıyla Leman Tomsu’nun öğrencilikten akademisyenliğe, hocalıktan mimarlığa uzanan çok yönlü mesleki kimliği ele alındı. Bu kapsamda, ders notları, öğrenci projeleri, akademik yayınlar ve gözlem gezileri gibi çeşitli belgeler üzerinden Tomsu’nun Türkiye mimarlık tarihindeki özgün konumuna ilişkin ipuçları sunuldu.

Etkinliğin Prof. Dr. Nuran Zeren Gülersoy yürütücülüğünde gerçekleştirilen ikinci oturumunda Doç. Dr. Hikmet Eldek Güler, Arş. Gör. Dr. Merve Arslan Çinko ve Mimar İrem Küreğibüyük sunuşlarını gerçekleştirdiler. İlk konuşmacı Güler, “Cumhuriyetin Eğitim Hamlesinde İki Öncü Kadın: Leman Tomsu & Margarete Schütte-Lihotzky” başlıklı sunuşunda erken Cumhuriyet döneminde Türkiye sınırlarında var olan ve eğitim yapıları ile ilgilenen Schütte ile birlikte bir Leman Tomsu okuması yaptı. Bu okumada, genç yaşlarında içinde bulundukları toplumların ilk kadın mimarları olan bu iki ismin erkek egemen bir meslek dünyasındaki varoluş deneyimlerini ortaya koydu. Çinko tarafından gerçekleştirilen “Leman Tomsu’nun Geleneksel Bursa Evleri Üzerine Yaptığı Araştırmaya Dair Değerlendirmeler” başlıklı ikinci sunuşun odağında Tomsu’nun yerel mimarinin incelenmesi bağlamında öncü bir nitelik taşıyan Bursa Evleri çalışması yer aldı. Konutları yalnızca yapı ölçeğinde değil, sokak ilişkisi ve kentsel bağlam içinde de ele alan bu kapsamlı belgeleme çalışmasının, geleneksel mimariye dair yapılan pek çok araştırmaya kaynaklık ettiği vurgulandı. Oturumun son sunuşunda Küreğibüyük, “1930’lardan 1960’lara Mimarlık Pratiği ve İlk Kuşak Mimar Kadınlar” başlıklı konuşmasını gerçekleştirdi. Konuşmada, Leman Tomsu’nun mimarlığı Cumhuriyet ideolojisinin kadınların kamusal alandaki varlığını artırma ve geleneksel rolleri dönüştürme hedefi çerçevesinde şekillendirdiği modern Türk kadını tahayyülü bağlamında ele alındı. Yükseköğrenim kurumlarının kadınlara açılması ve kamu kurumlarında artan istihdam talebinin, kadın mimarların meslek pratiğine entegrasyonunu hızlandırdığı vurgulandı ve 1950 sonrası mimarlık pratiğinde yaşanan dönüşümün Tomsu’nun üretimini nasıl etkilediği sorusu tartışmaya açıldı.

Prof. Dr. Zeynep Ahunbay başkanlığında gerçekleştirilen üçüncü ve son oturum Prof. Dr. Figen Kıvılcım Çorakbaş ve Arş. Gör. Dr. Ayşe Deniz Yeşiltepe’nin “Leman Tomsu ve Emin Onat’ın Mimari Üretim İşbirliği Bağlamında Çifteler ve Kepirtepe Köy Enstitüleri” başlıklı sunuşuyla başladı. Hem Tomsu’nun hem de Onat’ın uygulamaya geçen ilk projeleri olması bakımından dikkat çeken enstitü yapılarında, malzeme kullanımındaki yenilikçi yaklaşımlar, mimarların eğitimci kimliklerinin projelere yansımaları ve mevcut yapılarla kurulan ilişkiler öne çıkan başlıklar arasında yer aldı. Oturum, Prof. Dr. Neşe Gurallar’ın ‘Müşterek Bir Mimari Pratik Olarak Halkevleri ile Leman Tomsu’ başlıklı sunuşuyla devam etti. Gurallar, Tomsu’nun mimarlığında doğrudan “tip” ya da “tipoloji” kavramlarını kullanmasa da, bu kavramların arkasındaki düşünsel yaklaşımları halkevi projeleri üzerinden sorguladığını ve bu doğrultuda tasarımsal bir arayış geliştirdiğini vurguladı. Oturumun üçüncü konuşmacısı Yüksek Mimar Müge Ceyhan, “Cerrahpaşa Poliklinik Binası” başlıklı sunumunda, Cerrahpaşa’nın farklı dönemlere ait tıp yapılarıyla mimarlık tarihi açısından önemli bir inceleme alanı sunduğunu belirtti. Konuşmada, Tomsu tarafından tasarlanan poliklinik binasının mimarın genel üretimi içindeki yeri değerlendirildi. Ayrıca yapının güncel durumu ele alınarak, Türkiye’de modern mimarlık mirasının korunmasındaki zorluklara dikkat çekildi. Oturumun son sunumu, Dr. Öğr. Üyesi Deniz Avcı Hosanlı tarafından “Mediko-sosyal ve Kültürel Katmanlarıyla Kirazlıyayla Sanatoryumu” başlığıyla gerçekleştirildi. Hosanlı, konuşmasında Cumhuriyet’in çağdaşlaşma reformlarının önemli bir ayağını oluşturan sağlık politikaları bağlamında, Leman Tomsu ve Emin Onat’ın birlikte tasarladığı Kirazlıyayla Sanatoryumu projesini ele aldı. Erken Cumhuriyet döneminde inşa edilen sanatoryum yapılarının, modern hareketin evrensel mimari ilkelerini yansıtırken bulundukları çevreyle kurdukları özgün ilişkilere de dikkat çekildi.

Etkinliğin kapanışında Prof. Dr. Özlem Erdoğdu Erkarslan, mimarlık tarihinin uzun yıllar boyunca üretimi ağırlıklı olarak erkek müellifler üzerinden ve bireysel başarılar odağında ele aldığını vurguladı. Mimarlığın doğası gereği kolektif bir üretim süreci olduğunun altını çizen Erkarslan, eşitlikçi bir tarih yazımı için görünmez kılınan aktörlerin yeniden görünür hale getirilmesinin önemine dikkat çekti. Bu çerçevede, erken Cumhuriyet döneminin öncü isimlerinden Tomsu’nun mimarlığının yeniden değerlendirilmesi gerektiği ifade edildi. Etkinlik, katılımcıların soru ve katkılarıyla sona erdi.