Konya’da Kemerli Çarşılar olarak bilinen; Nüve, Kemerli, Demirci isimlerini taşıyan üç çift bloktan oluşan yapı grubunun yıkımı konusu 2009 yılında Konya Selçuklu Belediyesi tarafından gündeme getirilmiş, özellikle de son zamanlarda depreme dayanıklı olmadıkları gerekçesiyle çarşıların boşaltılması konusundaki baskı artırılmıştır. Çarşıların yere ve topluma ilişkin kıymeti de onların yıkılacağı gündemiyle beraber dile gelmeye başlamış; çarşıların yıkımı meselesini kamuya taşıyan yerel haberlerin bu yapıları “Konya’nın kalbi”, “Konya’nın simgeleri”, “Konya’nın efsane üçlüsü” olarak nitelemeleri, yapıların Konya için bir dönemin süregelen ‘ticaret merkezi temsilleri’ olduğu konusundaki fikir birliğini yansıtmaktadır[1] (Resim 1).

Esasen Kemerli Çarşılar (Nüve, Kemerli, Demirci İş Merkezleri), yapımının tamamlandığı 1992 yılından itibaren çevresinde yapılmış diğer iş merkezleriyle birlikte Konya’nın ticaret merkezini, geleneksel düzenden kalma bedesten çarşılarının olduğu yerden; yeni ve modern şekilde gelişmekte olan bir bölgeye kaydırmıştır ve bu nedenle Konya’nın modern ticaret merkezinin gelişim maceralarının merkezinde yer almıştır. Bu süreçte, kentlinin ihtiyaç duyduğu ürünleri ve hizmetleri karşılayan en önemli mekânlardan biri olarak, şehrin ekonomik ve sosyal yapısını şekillendirmekte rol oynamıştır. Halen, küçük esnafı ve yerli ticari girişimleri destekleyen özgün işlevini kaybetmeyerek, geleneksel düzen ile ‘AVM & Plaza’ veya ‘Mall & Office’ düzeni arasındaki geçiş rolünü sürdürmektedir.

Kemerli Çarşılar, Konya’ya fazlaca eser bırakmış Yüksek Mimar ve Şehir Plancısı Muammer Batı’nın (1953-2014) tasarımıdır. Bugün için cephesi tabelalarla doldurularak yapının orijinal görüntüsü kısmen bozulmuş olsa da yapıların çizimleri ve inşa edildiği ilk zamanlara ait fotoğrafı, yirminci yüzyıl modernizminin özgün bir çarşı - iş merkezi örneğini göstermektedir<[2] (Resim 2). Çarşıların alt katlarında ağırlıklı olarak giyim mağazaları olarak kullanılan dükkanlar, üst katlarında çeşitli alanlardan meslek insanlarınca (avukat, mühendis, mali müşavir vb.) iş yeri olarak kullanılan bürolar, bodrum katlarında Konya’da yapıldığı döneme göre lüks sayılabilecek kapalı otopark bulunmaktadır (Resim 3). Zemin katında, üzerine oturduğu arsada bir sirkülasyon sağlamakta; iki tarafında dükkanların sıralandığı bir sokak halini almakta, yapıların dört tarafından açılan kapılarıyla yapı adasının çevresindeki yollara bağlanan bir pasaj işlevi görmektedir (Resim 4). Geleneksel sistemde yapılan hanların klasik şemasında görülen iç avlulu yapıyı anımsatır şekilde yapıların orta kısmında boşluk bırakılmış, bu boşluk çatıda bir ışıklıkla kapatılmış, ışıklığın altına düşey sirkülasyon yerleştirilerek orta avlu vurgusu artırılmıştır (Resim 4). Yine geleneksel hanlarda görülebilen orta avluyu çevreleyen kemerlerle desteklenmiş bir üst örtü, burada yapıların dış çevresine taşınmış; çarşı dükkanlarıyla sokak sirkülasyonu arası ilişki tanımlı hale getirilmiştir. Geleneksel referanslar, yapının tasarımında estetik ve işlevsel olarak bir kültür sürekliliği sağlama amacının taşındığını düşündürmektedir. Üst katlarda ise bürolar için temel alınan işlevsellik odağı ve modern dönem mimari prensiplerini takip eden tasarım yaklaşımı açıkça okunabilmektedir (Resim 4). Dolayısıyla Kemerli Çarşılar, bünyesinde taşıdığı dükkanlar - bürolar ikilisini, kanonik - pragmatik mimarlık pratiğinde biraraya getirmenin iyi bir temsili olarak görülebilir.

Kemerli Çarşılar, çevresindeki diğer çoğu bina gibi yapıldığı yıllarda yürürlükte olan 1975 yılı deprem yönetmeliğine uygun inşa edilmiştir. Bugünkü yönetmeliğe uygun olmayan yapıların yıkımı söz konusu olacaksa eğer, bu yıkıma Konya’nın sembol yapılarından mı başlanması gerektiği büyük bir soru işareti olarak belirir. Üstelik bu yapıların yıkılması halinde, arsa kıymeti oldukça yüksek olan bu yer üzerinde hiçbir yeni öneri Selçuklu Belediyesi tarafından açıkça dile getirilmemiştir. Kemerli Çarşı bloğunun üzerinden, Konya’nın ana arterlerinden olan Şefik Can Caddesini ve Vatan Caddesini birbirine bağlayan bir yol geçirilmesi niyeti ancak nazım imar planında okunabilmektedir. Ne var ki Kemerli Çarşılar Konya’nın yakın tarihinin önemli bir parçası, modern ticaret merkezinin temsili, iş merkezi - çarşı anlayışının özgün bir örneği olmakla ve özgün işlevinin halen sürdürülüyor olmasıyla varlığı desteklenmeli, yapılması gereken performans analizleri sonucunda gerekli görülürse yapıların güçlendirilmesi bir seçenek olarak ortada dururken yıkılmaları akla dahi getirilmemelidir.

NOTLAR

[1] Haber kaynakları: Anadoluda Bugün, 10 Eylül 2024, “Konya'daki üç önemli iş merkezi için tahliye kararı: 90 gün süre verildi...”, (https://anadoludabugun.com.tr/konya/konyadaki-uc-onemli-is-merkezi-icin-tahliye-karari-90-gun-sure-verildi-226758h ). [Erişim: 10.10.2024]; BBNhaber, 10 Eylül 2024, “Konyalıların bayram öncesi akın ettiği binalar yıkılacak! Nüve tarih oluyor.” (https://bbnhaber.com.tr/konya/konyalilarin-bayram-oncesi-akin-ettigi-binalar-yikilacak-nuve-tarih-oluyor-159283h). [Erişim: 10.10.2024]; İlgihaber, 10 Eylül 2024, “Konya’nın kalbi olan iş merkezleri yıkılıyor mu?” (https://www.ilgihaber.com/konya/konya_nin_kalbi_olan_is_merkezleri_yikiliyor_mu-159118h). [Erişim: 10.10.2024]; Konhaber, 10 Eylül 2024, “Konya'nın 40 yıllık iş merkezleri yıkılıyor! Son 90 gün.” (https://www.konhaber.com/guncel/konya_nin_40_yillik_is_merkezleri_yikiliyor_son_90_gun-1947692h). [Erişim: 10.10.2024]; Konyaolay, 13 Temmuz 2024, “Konya'da bu ünlü İş merkezleri yıkılacak”. (https://www.konyaolay.com/konya-da-bu-unlu-is-merkezleri-yikilacak/9416/). [Erişim: 10.10.2024]; Konya 365, 10 Eylül 2024, “Konya'da Deprem Riski Bulunan Kemerli, Nüve ve Demirci İşmerkezi Yıkılıyor” (https://www.konya365.com/konyada-deprem-riski-bulunan-kemerli-nuve-ve-demirci-ismerkezi-yikiliyor). [Erişim: 10.10.2024]; Konya’nın Sesi, 10 Eylül 2024, “Konya’nın efsane üçlüsü için 90 günlük süre başladı!”, (https://www.konyaninsesi.com.tr/yerel/konyanin-efsane-uclusu-icin-90-gunluk-sure-basladi-63081.html). [Erişim: 10.10.2024]

[2] Başaran, Ali Kemal, 17 Ağustos 2015, “1987 Yılında İnşaat Yapım İşine Başladık”, (http://www.alikemalbasaran.com/1987-yilinda-insaat-yapim-isine-basladik/). [Erişim:10.10.2024]