Günümüzde küresel krizlerin - iklim değişikliği, göç, ekonomik eşitsizlikler, çevresel bozulma, afet riskleri, sağlık krizleri ve teknolojik dönüşümler gibi - kentlerdeki yansımaları, yerel yönetimlerin kurumsal kapasitesi, yönetişim anlayışı, hizmet üretim biçimleri ve kentsel mekân üretimi üzerindeki etkilerini her zamankinden daha görünür kılmaktadır. Artık kentler, sadece fiziksel çevrenin düzenlendiği mekânlar olmaktan çıkmış; karmaşık sosyal, ekonomik, ekolojik ve politik ilişkilerin kesişim noktalarına dönüşmüştür. Bu durum, yerel yönetimlerin rollerini ve sorumluluklarını yeniden tanımlamayı, kentsel yönetişim biçimlerinin dönüşümünü ve yerel düzeyde yeni dayanışma, katılım ve direnç mekanizmalarının geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Bu bağlamda, yerel yönetimlerin planlama, tasarım, uygulama, katılım, eşitlik, adalet ve sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda nasıl işlediği; kentsel hizmetlerin hangi araç ve yöntemlerle üretildiği; yurttaşların karar alma süreçlerine ne ölçüde dahil olabildiği; ve tüm bunların kentsel mekânın niteliği üzerindeki etkileri, mimarlık, kentsel tasarım ve şehir planlama disiplinlerinin gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. Küresel krizlerin yanı sıra dijitalleşme, toplumsal hareketler, artan kentsel kırılganlıklar ve iklim uyum politikaları gibi yeni dinamikler, yerel yönetimlerin vizyon, öncelik ve uygulama kapasitelerini yeniden düşünmeyi gerektirmektedir.

Bugün yerel yönetimlerin kente dair vizyonu, uygulama araçları ve kurumsal kapasiteleri yalnızca teknik ya da idari bir mesele olarak değil, aynı zamanda sosyal, kültürel ve politik bir mesele olarak ele alınmaktadır. Kentin kimliği, yaşam kalitesi ve mekânsal adalet, büyük ölçüde yerel yönetimlerin karar süreçlerinde benimsedikleri değerler, uygulama araçları ve yurttaşla kurdukları ilişki biçimiyle belirlenmektedir. Bu nedenle, yerel yönetimlerin yalnızca hizmet sunan değil; aynı zamanda katılımcı, kapsayıcı, şeffaf ve yenilikçi bir kentsel gelecek inşa eden aktörler olarak konumlanması, çağdaş kent politikalarının temelini oluşturmaktadır.

Bu bağlamda, Mimarlık dergisinin 445. sayısı için hazırlanan bu özel dosyada, Türkiye’de yerel yönetimlerin mevcut durumu ve dönüşüm dinamikleriyle birlikte, bu durumun mekânsal politika ve uygulamalara yansımaları çok boyutlu bir biçimde ele alınmıştır. Dosyada; yerel aktörlerin değişen rolleri, merkezi ve yerel düzeydeki yetki paylaşımı, kentsel hizmetlerin organizasyonu, katılımcı süreçlerin işleyişi, demokratikleşme çabaları, mekânsal eşitsizliklerin giderilmesi ve dirençli kentlerin inşası gibi konular derinlemesine tartışılmaktadır.

Bu doğrultuda, dosyamızda öncelikle Prof. Dr. Ruşen Keleş, yerel demokrasi kavramı çerçevesinde Türkiye’deki yerel yönetimlerin mevcut durumunu değerlendirmiştir. Prof. Dr. Ayşegül Mengi, merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasındaki ilişkileri ve yönetişim sorunlarını irdeleyen yazısında, “merkezi yönetim ile yerel yönetimlerin birbirinin rakibi ya da hasmı değil, kamu hizmetlerinin yürütülmesinde birbirini tamamlayan, bütünleyen yapılar olduğu” vurgusuyla idarenin bütünlüğü ilkesine dikkat çekmiştir. Prof. Dr. İlhan Tekeli, Türkiye’deki yerel yönetimlerin yapısal ve siyasal sorunlarını tarihsel süreklilik içinde değerlendirmiş, bu sorunların çözümü için merkezde ve yerelde yapılması gereken reform önerilerini ortaya koymuştur. Dosyanın son bölümünde, Prof. Dr. Mehmet Tunçer, yukarıda ele alınan kavramsal ve kuramsal çerçeveleri Ankara özelinde örnekleyerek, yerel yönetimlerin mekânsal politika ve uygulamalar üzerindeki etkilerini somutlaştırmıştır.

Bu özel dosya, yerel yönetimlerin yalnızca idari birimler değil, aynı zamanda demokratik, sosyal ve mekânsal dönüşümün temel aktörleri olarak yeniden düşünülmesi gerektiğini vurgulayan kapsamlı bir tartışma zemini sunmayı amaçlamaktadır.

Dosya Editörü: Şebnem Önal Hoşkara