Uzun bir süreçte gelişmiş ve nesilden nesile aktarılarak kültürel anlam kazanmış somut ve somut olmayan unsurları kapsayan kırsal mimarlık mirası, halkın mimarlığının ve yaşama kültürünün değerli bir belgesidir. Geçmişi, bugünü ve geleceği anlamlandırabilmek için yalnızca seçkin sınıfın üstün nitelikli sanat ve mimarlık eserlerinin değil, geniş halk kitlelerinin yaşayışının ve üretiminin de anlaşılması gerektiği kabul edilmektedir [1].

Son dönemde artan farkındalık ile kırsal mimarlık mirasının değeri ve kırılganlığı ortaya konmuş olsa da belgelenmesi, korunması ve geleceğe aktarılması konusunda önemli eksikler vardır. Türkiye’nin pek çok yerinde olduğu gibi, Batı Akdeniz Bölgesi’nde yer alan Burdur’da da ciddi sorunlarla karşı karşıya olan kırsal mimarlık mirası, yörenin yok olmakta olan yapım ve yaşama kültürünün son belgeleri arasındadır.

Kırsal dini mimarlık mirası ise hem tek yapı ölçeğinde hem de içinde bulunduğu yerleşim ve peyzaj ile kurduğu ilişki bağlamında koruma alanında yapılan çalışmalarda özel bir ilgiyi hak etmektedir. Burdur kırsalında yapılan tespit ve belgeleme çalışmalarında kırsal dini miras ögelerinin ve içinde yer aldıkları tarihi köylerin önemli bir kısmının özgün değerlerini ve kimliklerini koruduğu görülmüştür.

Tescilli ya da tescile değer bulunan 34 cami incelendiğinde, yörede ahşap direkli camilerin özgün örnekleriyle bu mirasta yarı yarıya (16 / 34) yer aldığı ve farklı şekillerde sınıflandırılabileceği anlaşılmıştır. Bu camilerin, 2023 yılında “Anadolu’nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne seri miras alanı olarak kaydedilen ahşap tavanlı / çatılı ve ahşap direkli yapım sistemine ve kagir dış cephelere sahip beş görkemli cami [2] ile benzer özellikler taşıdığı, ancak kırsal nitelikleri nedeniyle farklılaşan koruma sorunlarının bulunduğu, bakıma ve ilgiye muhtaç oldukları görülmektedir. Araştırma kapsamında Burdur kırsalında bakımsız kalmış ve yitirilme riski her geçen gün artan beş ahşap direkli cami ve bulundukları yerleşimler seçilerek incelenmiştir. Bu camiler, yapım tarihlerine göre kronolojik sıralamayla: Dengere Camii (15-17. yüzyıl; Resim 1), Harmanlı Camii (17. yüzyıl; Resim 2), Elmacık Köyü Camii (19. yüzyıl; Resim 3), Akören Köyü Camii (19. yüzyıl; Resim 4) ve Yukarı Kırlı Köyü Eski Camii’dir (19. yüzyıl; Resim 5).

Yörenin konut, ahır, samanlık, dükkân, köy kahvesi gibi farklı işlevlerdeki yapılarında görülen yerel malzeme ve yapım yöntemi camilerde de tekrarlanır. Ahşap direkli ve tavanlı yapım sistemi ile dış cephelerde taş ve / veya kerpiç yığma sistem birlikte kullanılmıştır. Ahşap ve sıva üzerine kalemişi bezemeleri ve ahşap oymacılık örnekleri yerel ustalık ve zanaatlara gönderme yapar. En büyük ölçekliden en mütevazı ölçeklisine kadar tüm camiler günümüzde Yörük - Türkmen kültürü olarak tanımlanan ve kaybolmaya yüz tutan halk kültürü ile ilişki kurar; ait olduğu yörenin inanışları, ritüelleri ve tarihi, coğrafi, sosyo-ekonomik özelliklerine dair izler taşır [3] .

Ancak ihmal, bakımsızlık, niteliksiz müdahaleler, yanlış restorasyon projeleri, geleneksel yapım bilgisinin unutulması, özgün malzeme ve uygun işçiliğin temin edilememesi gibi yapısal tehditler ile içinde bulundukları kırsal yerleşimlerin sosyo-kültürel, ekonomik, politik ve iklimsel dönüşümleri ve insansızlaşmasına bağlı olarak terk, kullanılmama, bağlamından kopma, envanter ve mülkiyet sorunları kırsal dini mirasın ve bu mirası barındıran yerleşimlerin karşı karşıya olduğu risklerden başlıcalarıdır.

Tüm bu sorunların gölgesinde, özgün kalabilmiş unsurları ile bir halkın yüzyıllardır süregelen kültürel ve mimari varoluşunun göstergesi olan bu mirasın, içinde yer aldığı tarihi kırsal yerleşimlerle birlikte belgelenmesi ve uygun koruma yaklaşımının geliştirilmesi, unutulan bir coğrafyada, boşalan köyler ve yalnız bırakılan yöre halkının geleceği için umut olacaktır.

* Bu makale İTÜ Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı’nda Prof. Dr. Deniz Mazlum yürütücülüğünde Selin Akman Güler tarafından hazırlanmakta olan doktora tez çalışmasından yararlanılarak hazırlanmıştır.

**Görseller Selin Akman Güler Arşivi’nden alınmıştır.

NOTLAR

[1] ICOMOS,1999, Geleneksel Mimari Miras Tüzüğü (Charter on the Built Vernacular Heritage), Meksika.

[2] UNESCO World Heritage Convention, “Wooden Hypostyle Mosques of Medieval Anatolia”, (https://whc.unesco.org/en/list/1694/). [Erişim: 10.09.2025]

[3] Akman Güler, S.; Mazlum, D., 2025, “Conservation of Rural Religious Heritage in the Western Mediterranean Region of Türkiye: Yukarı Kırlı Village”, HERITAGE 2025 | International Conference on Earthen & Vernacular Heritage: Restoration, Rehabilitation & Urban Regeneration,September 10th – 12th, 2025, Valencia (Spain).