Uluslararası Mimarlar Birliği’nin (UIA) Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı, kültür varlıkları, kültürel peyzaj ve toplumların kültürel kimliğinin korunması üzerine çalışmalar yapmaktadır. Program, mimari mirasın korunmasına yönelik ilerici yöntemlerin oluşturulması, güncellenmesi ve desteklenmesi için küresel bir forum işlevi görür. Hızla değişen bir yapılı çevre bağlamında tarihi yapıların, kent dokularının ve kültürel peyzajların geçmişten kalma durağan varlıklar olarak değil, çağdaş ve sürdürülebilir kentsel gelişimin dinamik ve ayrılmaz birer parçası olduğu yaklaşımını benimsemektedir.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı’nın temel misyonu, tarihi yerleşimlerde koruma ve restorasyon uygulamalarının ve bilinçli mimari tasarım müdahalelerinin sunduğu katkıların değerlendirilerek nüfus artışına bağlı olarak kentlerin büyümesi bağlamında toplulukların inşa edilmiş kimliğinin korunmasının nasıl sağlanacağını tartışmaya açmaktır. Programın temel görevlerinden biri de tarihi yerleşim alanlarının doğal ve insan kaynaklı afetlerden korunmasına yönelik farkındalık oluşturmaktır. Tarihi yerleşimlerin iklim değişimi, göç, ekonomik kriz gibi pek çok etken nedeniyle kırılgan bir durumu olduğundan, afet riskini azaltmaya yönelik “önleyici afet azaltma” çalışmalarının miras alanlarına uygulanması üzerine çalışmak da programın amaçlarındandır.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı’nın bir diğer önemli amacı da kültür mirasının korunmasına ilişkin tüzüklerin, rehber çalışmaların Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SDG'ler) ile uyumlu hale getirilmesini sağlamaktır. Bu bağlamda tarihi yapıların rehabilitasyonu ve uyarlanabilir yeniden kullanımı, sürdürülebilir kentleşmeye yönelik önemli bir kaynak olarak değerlendirilmektedir.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı, kuramsal olarak geliştirdiği hedeflerini uygulanabilir küresel standartlara dönüştürmek için temel olarak üç bağlamda çalışmalar üretmektedir. Bunlar;

Araştırma ve Örnek Olay İncelemeleri: Kapsamlı ve yerel bağlama özgü örnek olay incelemeleri geliştirmek amacıyla politika yapıcılar, yerel yönetimler ve mimarlarla düzenli olarak işbirliği yapılması beklenmektedir. Bu çalışmaların, katı güncel yapı güvenliği yönetmelikleri ile hassas kültürel miras koruma yasaları arasında ortaya çıkan çelişkiler gibi, modern dönemdeki kritik gerilimleri titizlikle analiz etmesi ve tartışması öngörülür.

Uzman Danışmanlığı ve Küresel Standartlar: Program, uzman rehberliği sunan ve nitelikli uygulamalara yönelik öncü uluslararası ölçütleri belirleyen bir danışma organı işlevi görmektedir. Program’ın UNESCO ve ICOMOS gibi önemli hükümetler arası ve sivil toplum kuruluşlarıyla düzenli olarak işbirliği yapması beklenmektedir.

Eğitim ve Bilgi Yayılımı: UIA’nın dünya genelindeki beş bölgesinde yürütülen etkinliklere öncülük eden program; uluslararası diyaloglar, özel web seminerleri, tasarım atölyeleri ve forumlar aracılığıyla bilgi paylaşımını teşvik etmektedir. Bu kapsayıcı yaklaşım ile mimarların, akademisyenlerin ve mimarlık öğrencilerinin, yapı morfolojisi haritalama ve dijital belgeleme gibi ileri teknik yaklaşımlar üzerine fikir alışverişinde bulunmalarını amaçlanmaktadır.

UIA’nın 2023 - 2026 yılları arasındaki üç yıllık çalışma döneminde Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı’nda Kenya’dan Kassim Omar ve Nepal’den Anju Malla eş-direktörlüğü üstlenmiş, UIA’da tanımlı beş bölgeden dörder kişi, toplam 22 kişi üye olarak belirlenmiş, yine beş bölgeden toplam 27 kişi muhabir üye olarak görev almıştır. Beş bölgenin de eşit temsiline dikkat edilerek oluşturulan üye profili ile farklı coğrafi ortamlarda farklı ülkelerde kültür mirasının korunması ve yaşatılması bağlamında yaşanan sorunların masaya yatırılması çözüm önerilerinin tartışılması hedeflenmiştir. 11 Ocak 2024’te gerçekleştirilen toplantıda Çalışma Programı’nın hızlı ve etkin işlerlik kazanması için kültürel mirasın farklı konu ve alanlarına ilişkin alt çalışma gruplarının kurulmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda üyelerin önerileri ile “Kültür Mirası ve Turizm”, “Mimarlık Mirasının ve Kültürel Peyzajın Yeniden Uygun İşlevli Kullanımı”, “Kentsel Yenilemede Miras Yönetimi”, “Kırsal (Vernaküler) Mirasın Kültürel Kimliğin Belleği Olarak Değeri”, “Köle Ticareti Mirası”, “Doğal ve İnsan Kaynaklı Afetler ve Kültür Mirası” alt çalışma grupları oluşturulmuştur.

Alt çalışma gruplarının webinarlar düzenleyerek dünya ölçeğinde ilgili tüm mimarlara ulaşabilen bir etkinlik kurgusu oluşturulmasına karar verilmiştir. Her bir etkinliğin ilgili alt çalışma grubunun önerdiği konu çerçevesinde en az üç kişinin sunum ile katıldığı moderasyonu alt çalışma grubu yürütücüsünün üstlendiği bir düzen oluşturulmuştur. UIA kuralları gereği bir webinarda en az iki farklı UIA bölgesinden sunum yapılmasına özen gösterilmiştir. İlk webinar “Mimarlık Mirasının ve Kültürel Peyzajın Yeniden Uygun İşlevli Kullanımı” alt çalışma grubu tarafından 26 Haziran 2024’te gerçekleştirilmiştir. “Mimari ve Peyzaj Mirasının Kullanımı ve Yeniden Kullanımı” konulu webinara Portekiz’den Ricarda Rodrigues, Nepal’den Jharna Joshi ve İtalya’dan Giovanna Franco konuk olmuş, moderasyonu Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı adına Monica Bahia Schlee yapmış yine Çalışma Programından Manuel Lacerda da genel değerlendirmede bulunmuştur (Resim 1). İkinci webinar “Köle Ticareti Mirası” alt çalışma grubu tarafından 7 Ekim 2024’te “Köle Ticareti Mirası: Anılar, Yankılar ve Miras” konusunda gerçekleştirilmiş, Nijerya’dan Basil Agoha, Brazilya’dan Monica Lima e Souza, Kenya’dan Patrick Abungu konuşması olarak katılmış, moderasyonu Çalışma Programı adına Zulkhairi Zain üstlenmiş, UIA Genel Sekreteri Rui Leao değerlendirmelerde bulunmuştur (Resim 2).

Üçüncü webinar Türkiye’nin önerisiyle kurulan “Doğal ve İnsan Kaynaklı Afetler ve Kültür Mirası” alt çalışma grubunun etkinliği olarak 4 Aralık 2024 tarihinde “Depremler ve Kültür Mirası” başlığıyla gerçekleştirilmiştir. Nepal’den Kriti Rakarnikar, İtalya’dan Sergio Lagomarsino ve Türkiye’den Umut Almaç’ın katıldığı etkinliğin moderasyonunu Çalışma Programı adına Zeynep Eres gerçekleştirmiştir (Resim 3). “Kültür Mirası ve Turizm” alt çalışma grubunu 16 Ocak 2025’te “Kültürel ve Mimari Miras, Sürdürülebilir Turizm Aracılığıyla Dirençlilik” konulu webinarı gerçekleştirmiştir. Yunanistan’dan Spyridoula A. Tzortzi, Mısır’dan Dr. Mohamed Amer ve Yunanistan’dan Dr. Johannis Tsoumas’ın katıldığı etkinliğin moderasyonunu Çalışma Programı adına Georgia Cheirchanteri üstlenmiştir (Resim 4).

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı UIA Genel Merkezi’nin de yönlendirmesi ile özellikle köle ticareti mirası konusuna büyük bir önem vermiş, Kuala Lumpur’da gerçekleştirilen genel kurula koşut hazırlanan kongre çerçevesinde 16 Kasım 2024’te yine “Köle Ticareti Mirası: Anılar, Yankılar ve Miras” başlıklı bir yuvarlak masa toplantısı gerçekleştirilmiştir (Resim 5). 3 Kasım 2025’te de UIA’nın önem verdiği ve bir çalışma programı olarak tanımladığı Yerli Halklar Çalışma Programı, Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı ile birlikte “Yerli Halkların Yerel (Vernaküler) Mirasının Çağdaş Bir Yorumuna Doğru” konulu bir webinar gerçekleştirmiştir (Resim 6). Mısır’dan Samer Helmy Kasem, Cezayir’den Amal Terki, Kanada’dan Patrick R.R. Steward ve Nijerya’dan Mokolade Johnson’ın katıldığı etkinliğin moderasyonunu Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı eş-koordinatörü Anjumalla Pradhan üstlenmiş, diğer eş-koordinatör Kassim Omar açılış ve kapanış değerlendirmelerinde bulunmuştur.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı 2026 Barselona Genel Kurulu sürecinde düzenlenen UIA Kongresi’ne etkin bir şekilde katılmıştır. Çalışma Programı, küresel mirasın günümüz zorluklarına nasıl uyum sağlaması gerektiğine dair söylemi şekillendirmeye devam etmiştir. Programın yürüttüğü çalışmalar, modern müdahalelerin tarihsel dokuya bütünüyle saygı gösterirken aynı zamanda güncel toplumsal ihtiyaçlara nasıl yanıt verebileceğini örneklemiş; bu da ortak kültürel kimliği korumanın, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir gelecek inşa etmek için vazgeçilmez olduğunu ortaya koymuştur. Çalışma Programı’nın hazırladığı özel bir afiş “İnsanlar için Mimarlık, Gelecek için Kültür” mottosu ile kendisini tanımlamıştır. Bu çalışmada yapılı çevre mirası; geçmişimizin korunduğu ve geleceğimizin güçlendirildiği bir alan olarak tanımlanmıştır. Paylaşılan kimlik; çeşitliliğin kutlandığı ve aidiyet duygusunun güçlendirildiği bir kavram olarak tanıtılmış, sürdürülebilir gelecek; sorumluluk duygusu ile uyum sağlamak ve kalıcı bir etki yaratmak olarak açıklanmıştır. Kültür mirasının geçmişten daha fazlası olduğu belirtilmiş; kim olduğumuzu ve geleceği nasıl inşa ettiğimizi biçimlendirdiği vurgulanmıştır. Özenli tasarım ve kolektif sorumluluk sayesinde, bizi tanımlayan yerleri ve hikâyeleri koruyabileceğimiz ve uyarlayabileceğimiz vurgusu yapılmıştır. Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı, mirasın ilham verdiği, kimliğin bağ kurduğu ve kültürün zenginleştiği bir dünya için koruma politikalarının geliştirilmesi gerektiğini belirterek kültür mirasımızın, yalnızca devraldıklarımızdan ibaret olmadığı; aynı zamanda gelecek nesillere aktarmayı seçtiklerimiz olduğunu tanımlamıştır (Resim 7).

Barselona Dünya Mimarlık Kongresi’ne hazırlık olarak Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı, üç yıl boyunca gerçekleştirilen çalışmaları bir çalışma raporu olarak derleyerek internet üzerinden erişime açmıştır [1]Resim 8). Ayrıca 2024 yılında gerçekleştirilen ilk webinardan yola çıkılarak “Kültürel Mirasın Kullanımı, Yeniden Kullanımı ve Yeniden Etkinleştirilmesi - Mimari ve Peyzaj Mirasında Sürekliliği, Dönüşümü ve Kimliği Keşfetmek” başlıklı bir e-kitap yayımlanmış ve baskısı da gerçekleştirilmiştir [2]Resim 9).

UIA Barselona Dünya Mimarlık Kongresi çerçevesinde Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı Doğal ve Beşeri Afetler Çalışma Programı ile birlikte bir ortak oturum gerçekleştirmiştir (Resim 10). Dirençli Miras: Kriz Sonrasında Belleği Yeniden İnşa Etmek” başlıklı oturumda Kore’den In-Souk Cho “Restorasyon ve Müdahale Arasında”, Türkiye’den Zeynep Eres “Anıları Yeniden İnşa Etmek, 2023 Hatay - Antakya Yıkıcı Depremlerinin Ardından Ortaya Çıkan Tartışmalı Tablo” (Resim 11), Filistin’den İbrahim Al-Hindi “Filistin'de Kültürel Mirasın Hedef Alınması ve Tahrip Edilmesi”, Mısır’dan Samer Helmy “Mirası Korumak, Kolektif Belleği Sürdürmek” konulu sunumları gerçekleştirmişlerdir. Açılış konuşmasını Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı eş-koordinatörü Anju Malla Pradhan çevrimiçi olarak, kapanış değerlendirmesini Doğal ve Beşeri Afetler Çalışma Programı eş-direktörü Yolanda Reyes yapmıştır.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı ayrıca “Karşılıklı Bağımlı Oluş: Alanı Geri Kazanmak, Anlatıları Sömürgecilikten Arındırmak ve Köle Ticaretinin İzlerini İyileştirmek” konulu bir açık oturum düzenlemiştir (Resim 12). Açılış konuşmasını eş-direktör Kassim Mwamba Omar’ın çevrimiçi olarak gerçekleştirdiği panelde Nijerya’dan Agoha Basil Onyekozuru “İnsan Sermayesi Gelişimi ve Turizm İçin Birbirine Bağımlı, Sömürgecilikten Arındırılmış Köle Ticareti Alanlarını Yeniden Kazanmak” (Resim 13) ve Malezya’dan Zulkhairi Md Zain “Kapanış ve Toparlama: Mekânsal Adaleti Tasarlamak” başlıklı sunumları gerçekleştirmişlerdir.

Miras ve Kültürel Kimlik Çalışma Programı, UIA’nın 2023 - 2026 için önemli izlekler olarak belirlediği doğal ve beşeri afetler, yerli halklar ve köle ticareti konularının kültürel miras ile ilişkilendirilmesi ve çeşitli etkinlikler ile bu alandaki güncel tartışmaların ortaya konması için yoğun bir çalışma yürütmüştür.

NOTLAR

[1] UIA, 2026, Programme of Action Heritage and Cultural Identity Architecture for People, Culture for Future, UIA Congress Barcelona 2026, 28 June – 2 July 2026 Fira Barcelona Gran Via, (www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2026/09/HCI-2026-Report-18.pdf). [Erişim: 20.10.2026]

[2] Lacerda, M.; Schlee, M. B., 2026, Use, Reuse and Reactivation of Cultural Heritage – Exploring Continuity, Transformation and Identity in Architectural and Landscape Heritage, (www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2026/09/Miolo_E-Book-UIA-HCI_atualizado-18-06.pdf). [Erişim: 20.10.2026]