UIA (Uluslararası Mimarlar Birliği) Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı (Architecture and Children Work Programme), çocukların ve gençlerin mimarlık, yapılı çevre, kentleşme ve sürdürülebilir gelişme konularında bilgi ve farkındalıklarını artırmayı amaçlamaktadır. Programın temel yaklaşımı, çocukların yalnızca yaşadıkları çevrenin kullanıcıları değil, aynı zamanda bu çevrenin geleceğini biçimlendirecek karar süreçlerine katılabilecek bireyler olarak görülmesidir. Bu doğrultuda mimarlık ve yapılı çevre eğitiminin yaygınlaştırılması, çocukların mekânsal farkındalıklarının geliştirilmesi, yaratıcı düşünme becerilerinin desteklenmesi ve yaşadıkları çevreye ilişkin görüşlerini ifade edebilmeleri hedeflenmektedir.

Çocukların bu alanlardaki bilgi ve bilinç düzeylerinin geliştirilmesi, yaşadıkları kentleri ve çevrelerini şekillendirecek mekânsal, ekonomik ve toplumsal stratejiler üzerinde söz sahibi olabilen, görüşlerini ifade edebilen ve karar alma süreçlerini etkileyebilen sorumlu yurttaşlar olarak yetişmelerini hedefleyen bu program kapsamında mimarlar, eğitimciler, meslek kuruluşları ve ilgili kurumlar arasında uluslararası işbirliği teşvik edilmektedir. Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı’nın başlıca çalışmaları arasında Yapılı Çevre Eğitimi Rehberi (BEE Guidelines), UIA Yapılı Çevre Eğitimi Şartı (BEE Charter) ve her üç yılda bir düzenlenen UIA Altın Küp Ödülleri (Golden Cubes Awards) sayılabilir.

Türkiye'de Mimarlık ve Çocuk Çalışmaları

Türkiye'de mimarlık ve çocuk alanındaki çalışmalar, mimarlık eğitimi, çocukların yapılı çevreyi tanıması, kentsel mekânların çocukların gereksinimleri doğrultusunda tasarlanması ve çocukların tasarım ve karar süreçlerine katılımı gibi birbiriyle ilişkili alanlarda gelişmiştir. Bu çalışmaların önemli bir özelliği, çocuklara mimarlığı öğretmekten çocukları yaşadıkları çevrenin tasarımında söz sahibi bireyler olarak görmeye doğru genişleyen bir yaklaşımı yansıtmasıdır.

Türkiye'de mimarlık ve çocuk alanının mesleki düzeyde gelişmesinde TMMOB Mimarlar Odası'nın önemli bir yeri bulunmaktadır. Mimarlar Odası bünyesindeki çalışmalar, mimarlık kültürünün çocuklara aktarılması, yapılı çevre farkındalığı, atölye uygulamaları ve mimarların çocuklarla birlikte çalışma olanaklarının geliştirilmesiyle ilişkilidir. Bu kapsamda ayrıca kısa film ve fotoğraf yarışmaları, çeşitli yayınlar ve etkinlikler bütünü önemli bir birikim oluşturmaktadır.

Türkiye’de mimarlık ve çocuk alanında yürütülen çalışmalar, mimarlık kültürünün çocuklara aktarılması, yapılı çevre bilincinin geliştirilmesi, çocukların mekânsal deneyimlerinin anlaşılması ve yaşadıkları çevrenin biçimlendirilmesine katılım eksenlerinde gelişmiştir. Bu gelişim, uluslararası ölçekte çocuk hakları, çevre eğitimi, katılımcı planlama ve çocuk dostu kent yaklaşımlarının yaygınlaşmasıyla paralellik göstermektedir. UIA Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı’nın hedefleri açısından değerlendirildiğinde, Türkiye’deki çalışmaların yalnızca çocuklara mimarlığı tanıtmakla sınırlı kalmadığı, giderek çevrelerine ilişkin görüşlerinin tasarım süreçlerinde dikkate alınmasına yöneldiği görülmektedir. 1990’lardan itibaren gelişen çocuk ve mimarlık çalışmalarının arka planında, mimarlığın toplumsal sorumluluğuna ilişkin tartışmalar, çevre eğitimi yaklaşımları ve çocukların kent yaşamındaki konumuna yönelik araştırmalar bulunmaktadır. 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin Türkiye tarafından 1990 yılında imzalanması ve 1995 yılında yürürlüğe girmesi, çocukların görüşlerini ifade etme ve kendilerini ilgilendiren konularda katılım hakkının tanınması bakımından önemli bir çerçeve oluşturmuştur. Bu yaklaşım, çocukların yalnızca korunması gereken bireyler olarak değil, yaşadıkları çevreyi değerlendirebilen ve onun geleceğine katkıda bulunabilen toplumsal aktörler olarak görülmesini desteklemiştir.

2000’li yıllarda mimarlık meslek örgütlerinin, sivil toplum kuruluşlarının ve eğitim kurumlarının çalışmalarıyla çocuklara yönelik yapılı çevre eğitimi daha görünür hâle gelmiştir. TMMOB Mimarlar Odası bünyesinde farklı dönemlerde gerçekleştirilen çocuk ve mimarlık etkinlikleri, mimarlık kültürünün erken yaşlarda tanıtılmasına yönelik önemli girişimler arasında yer almaktadır. ÇEKÜL Vakfı’nın 2003 yılında başlattığı Kentler Çocuklarındır programı ise çocukların kentlerinin tarihsel, kültürel ve mekânsal özelliklerini tanımalarına, kent kimliği ve kültürel miras konusunda farkındalık geliştirmelerine odaklanmıştır. Bu çalışmalar, mimarlığı yalnızca mekânsal tasarımla ilişkilendirmeyip kentsel çevre, bellek, aidiyet ve toplumsal sorumluluk boyutlarıyla ele almaktadır.

2010’lu yıllarda çocukların mekânsal deneyimleri ve tasarım süreçlerine katılımı, akademik araştırmalarda daha belirgin bir yer bulmuştur. Çocuk dostu kentler, oyun alanları, bağımsız hareketlilik, mekânsal algı ve kamusal mekân kullanımı gibi konular, mimarlık ve kentsel tasarım disiplinleri perspektifinden ele alınmıştır. [1] Bu tür çalışmalar, çocukların mekânsal gereksinimlerini yetişkinlerin tanımlaması yerine, kendi deneyimlerini ve önerilerini ortaya koyabilecekleri yöntemlerin önemini göstermektedir.

Son yıllarda çalışmaların kapsamı, çocuk hakları, kapsayıcılık, kentsel adalet, iklim değişikliği ve afet sonrası yaşam çevrelerinin yeniden oluşturulması gibi konularla genişlemiştir. Örneğin, Şehir Dedektifi - Kent, Çevre ve Sanat Derneği'nin çalışmaları, çocukların kent hakkını ve katılımcı tasarımı biraraya getiren önemli örnekler arasındadır. Özellikle bu yazıda yer verilen ve 2025 yılında Adıyaman'da gerçekleştirilen Perre Çocuk ve Kent Bienali, depremden etkilenen çocukların kentle ilişkilerini, aidiyetlerini ve yeniden yapılanma sürecine ilişkin düşüncelerini sanat ve tasarım aracılığıyla ortaya koymaktadır. Projenin 2026 UIA Altın Küp Özel Ödülü’nü alması, Türkiye'deki çalışmaların uluslararası alandaki görünürlüğü açısından da çok önemlidir.

UIA Uluslararası Mimarlar Birliği Kongresi 2026 - UIA Mimarlık ve Çocuk Altın Küp Ödülleri

Üç yılda bir düzenlenen UIA Uluslararası Mimarlar Birliği kongresi “Oluş. Geçiş Sürecindeki Bir Gezegen için Mimarlık” (Becoming. Architectures for a Planet in Transition) temasıyla 28 Haziran – 2 Temmuz 2026 tarihlerinde Barselona’da düzenlenmiştir. Alt temaları “İnsandan Fazlası Olmak, Döngüsel Olmak, Bedenleşmek, Karşılıklı Bağımlı Olmak, Aşırı Farkındalık Geliştirmek ve Uyumlanmak” şeklinde belirlenen kongrede, çeşitli konferanslar, paneller, atölyeler, araştırma sunumları ve sergiler yer almıştır.

UIA Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı tarafından “UIA & Partners” programı kapsamında düzenlenen Altın Küp Ödülleri 2026 Semineri tüm ödül alanların katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca ödül alan tüm projeler UIA Çalışma Programları etkinliklerine ayrılan mekânda Mimarlık ve Çocuk bölümünde sergilenmiştir. (Resim 1)

Uluslararası Mimarlar Birliği (UIA) Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı, çocuk ve gençlerin mimarlık ve yapılı çevre anlayışlarını geliştirmelerinde rol alan kişi ve kuruluşları onurlandırma amacıyla, Altın Küp Ödülleri (Golden Cubes Awards) adlı uluslararası bir program düzenlemektedir. Üç yılda bir verilen ödüller, çocuklar ve gençler için mimarlık eğitiminin teşvik edilmesini amaçlar. Gelecek nesillerin daha sürdürülebilir, kapsayıcı ve insan odaklı çevrelerin şekillendirilmesinde aktif rol almaları desteklenir. Ödül süreci, ulusal ve uluslararası olmak üzere iki aşamadan oluşmaktadır.

Türkiye’den gerçekleşen katılımlar için ilk aşamayı yürüten TMMOB Mimarlar Odası, ulusal düzeyde bir seçim süreci yürüterek uluslararası aşamaya adaylar göstermektedir. İkinci aşamada ise uluslararası jüri, üye ülke kesimlerinin seçtiği aday başvurularını değerlendirmekte ve her kategoride bir ödül vermektedir.

UIA 6. Altın Küp Ödülleri Türkiye başvurularına yönelik olarak, Tezcan Karakuş Candan, Bihter Almaç, Nihal Kemaloğlu, Tülin Şener ve Ahsen Özsoy’dan oluşan ulusal jüri, 7 Mart’ta Ankara’da TMMOB Mimarlar Odası’nda toplanarak Ulusal kategoride başvuran Kurum (8), Okul (5), Yazılı Medya (3) ve Görsel-İşitsel Medya (1) kategorilerinde yer alan toplam 17 projeyi değerlendirmiştir.

UIA Altın Küp Ödülleri’nin altıncı döneminde, 29 ülkeden toplam 227 proje ulusal düzeyde başvuru yapmıştır. Bu projelerden 65’i Uluslararası Jüri’ye sunulmuş, 60 proje değerlendirmeye uygun bulunmuştur. Toplam 23 ülke ulusal aday belirleme süreçlerini düzenlemiş; ayrıca Kosta Rika, Peru, Mısır, Romanya ve İsveç ödül programının düzenlenmediği ülkelerden gelen projelere ev sahipliği yaparak bu projelerin başvuru süreçlerine de aracılık etmiştir.

Takaharu Tezuka (Mimar, Japonya), Carolina Pizarro (Mimar, UIA Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı Eş Direktörü ve UIA Temsilcisi, Kosta Rika), Salma Ben Tanfous (Mimar, Tunus), Cătălina Ulrich Hygum (Eğitim Uzmanı, Romanya) ve Suzanne de Laval (Yedek Jüri Üyesi, UIA Temsilcisi, Mimar ve UIA Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı Önceki Dönem Eş Direktörü, İsveç)’den oluşan Uluslararası Jüri, Kurum, Okul, Yazılı Medya ve Görsel - İşitsel Medya kategorilerinde değerlendirme yapmıştır.

UIA Altın Küp Ödülleri 2026 - 6. Dönem Ödül Kazanan Projeler

Kurum Kategorisi Ödülü, Peru’dan “HUBLAB - Yurttaş İnovasyon Laboratuvarı” (Citizen Innovation Lab); Birinci Özel Mansiyon Fransa’dan “Yelken Açmak” (Set Sail); İkinci Özel Mansiyon Japonya’dan “Kamusal Onur İçin Özel Bir Tuvalet: Çocuklar, Toplum ve Gündelik Yaşamda Dirençlilik” (A Private Toilet for Public Dignity - Children, Community, and Everyday Resilience) çalışmalarına verilmiştir.

Okul Kategorisinde Ödül Fransa’dan “Buradan Bakışlar” (Views from Here) – Mekânsal Poetik Eğitim” (S.P.E. Spatial Poetic Education) projesine verilirken; Birinci Özel Mansiyon, Romanya’dan “Aynı Ama Farklı: Mimarlık ve Yapılı Çevre Eğitimi” (Same, Yet Different - Architecture and Built Environment Education) projesine; İkinci Özel Mansiyon ise, Macaristan’dan “Bazalt Okulu”na (Bazalt School) verilmiştir.

Yazılı Medya Kategorisi Ödülü'ne Tunus’tan “Kentsel Mekânı Görünür Kılan Bir Araç Olarak Oyun: İki Kentin Karşılaştırmalı İncelemesi” (Play as an Urban Revealer: A Comparative Study of Two Cities)”; Birinci Özel Mansiyona İtalya’dan “CLASSE: Ergonomik Amaçlar Taşımayan Özgür Sanatsal Ödevler” (Free Artistic Homework With No Ergonomic Aims) çalışması; İkinci Özel Mansiyona ise Danimarka’dan “Mimarlık Atölyeleri” (Architecture Workshops) layık görülmüştür.

Görsel - İşitsel Medya Kategorisi Ödülü, İtalya’dan “Hayvanlarla Bir Dünya İnşa Etmek” (Building a World with Animals) çalışmasına verilirken; Birinci Özel Mansiyon Romanya’dan “Yaşadığın Mekânda Sözünü Söyle” (Voice Your Place), İkinci Özel Mansiyon Macaristan’dan “Tüm Mekânlarda Çocuklarla Birlikte 2: Eğitimciler ve Tasarımcılar İçin Katılımcı Tasarım Yöntemleri” (With Children in All Spaces 2: Participatory Design Methods for Educators and Designers); Üçüncü Özel Mansiyon ise Sırbistan’dan “Çocuklar ve Gençler İçin Yapılı Çevre ve Mimarlık Eğitimi: Kuram ve Uygulamaya Uluslararası Bir Bakış” (Built Environment and Architecture Education for Children and Youth: An International Perspective on Theory and Practice) çalışmasına verilmiştir.

Bu yıl ilk kez önerilen Özel Ödül Kategorisi savaşlar, doğal afetler, iklim değişikliği veya geniş çaplı insani, maddi ya da çevresel kayıplara yol açan diğer krizler gibi toplumsal yaşamda ciddi kesintilere ve dönüşümlere neden olan koşullarda gerçekleştirilen projeleri değerlendirmek amacını taşımakta ve yapılı çevre eğitimi aracılığıyla acil ve küresel sorunlara yanıt geliştiren girişimleri öne çıkarmayı hedeflemektedir. Türkiye’den Perre Çocuk ve Kent Bienali (Perre Children and City Biennial) ilk kez önerilen Altın Küp Özel Ödülü’nün ilk sahibi olmuştur (Proje ekibi: Gizem Kıygı, İpek Kay, Elif Ertekin, Fatma Tülay Hazar, İsmet Elif Kılıç).

Şehir Dedektifi - Kent, Çevre ve Sanat Derneği tarafından tasarlanan ve hayata geçirilen; İstanbul Kültür Sanat Vakfı’nın (İKSV) Avrupa Birliği desteğiyle yürüttüğü “Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı” kapsamında hibe alan Perre Çocuk ve Kent Bienali, 13 – 20 Haziran 2025’te Adıyaman Belediyesi ortaklığında gerçekleştirilmiştir. Adıyaman’da yaşayan çocuklarla Ekim 2024’ten başlayarak planlanan, deprem sonrası kentin yeniden yapılanma sürecinde şehirle bağlarını güçlendiren sanatsal çalışmalar, Kommagene Kültür Merkezi’nde sergilenmiştir. Bienal, Ortaklaşa Hibe Programı’nın sivil toplum ve yerel yönetimler arasında kurulan adil kültürel işbirliklerinin uluslararası ölçekte karşılık bulabileceğini gösteren güçlü bir örneği olmuştur.

Çalışma, 1447 çocukla yürütülmüş olması nedeniyle büyük bir katılımcı ölçeğine sahiptir ve belediye iş birliği sayesinde yerel katılımcılara ulaşılması, sahada yerinde gerçekleştirilmiş olması, projenin güçlü yönlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Atölye çalışmaları kent odaklı ve iki ayaklı programlar çerçevesinde yürütülmüş, kapsayıcı bir yaklaşım sergilenmiş ve sürdürülebilir bir formatta devam edeceğinin belirtilmesi, projenin sürekliliğini destekleyen önemli bir unsur olarak değerlendirilmiştir. [2] Projenin uluslararası gündemde yer alan deprem teması üzerinden ele alınması ve özellikle Adıyaman’daki depremzede çocukların kırılgan durumuna odaklanması, jüri tarafından toplumsal duyarlılık açısından değerli bulunmuştur. Ayrıca, kültürel mirasın iyileşme aracı olarak kullanılması ve afet sonrası iyileşmeye mimarlık disiplininin katılması hem mekâna hem yapılı çevreye hem de çocuklara dokunan çok katmanlı bir yaklaşım olarak öne çıkmıştır. Projenin mekânı daha soyut bir perspektiften çocuklarla ele alması ve atölye olarak sürdürülebilir biçimde devam etmesi de değerli bir yaklaşım olarak görülmüştür.

6 Şubat 2023 depremlerinden ağır biçimde etkilenen Adıyaman’da gerçekleştirilen Perre Çocuk ve Kent Bienali, çocukları yalnızca afetlerden etkilenen bireyler olarak değil, yaşadıkları kentin bugünkü ve gelecekteki dönüşümünde söz sahibi hak özneleri olarak konumlandırmaktadır. Bienal süresince gerçekleştirilen atölyeler, kent keşifleri, haritalama çalışmaları, sanat üretimleri, sergiler ve kamusal etkinlikler aracılığıyla çocuklar yaşadıkları çevreyi değerlendirme, ihtiyaçlarını ifade etme ve kentin geleceğine ilişkin öneriler geliştirme fırsatı bulmuşlardır.

Çocukların mekânsal deneyimlerini ve kent hakkını merkeze alan bienal, afet sonrası iyileşme süreçlerinde katılımcı, kapsayıcı ve çocuk odaklı yaklaşımların önemine dikkat çekmiştir. Ortaya çıkan çalışmalar, çocukların yalnızca geleceğin yetişkinleri değil, bugünün kent sakinleri ve karar alma süreçlerinin önemli paydaşları olduğunu güçlü bir şekilde ortaya koymuştur. [3]

Perre projesi ülkemizdeki mimarlık ve çocuk çalışmalarının kapsamını, çeşitliliğini ve zenginliğini gösteren önemli bir uygulama niteliğindedir. Çocuk katılımının sürekliliği, farklı yaş ve toplumsal grupların temsil edilmesi, katılımcı yöntemlerin değerlendirilmesi ve sonuçların uygulamaya aktarılması üzerinde daha fazla çalışılması gereken konulardır. Gelecekte çocuk ve mimarlık alanının gelişmesi, eğitim, araştırma, mesleki uygulama ve yerel yönetim süreçleri arasında kalıcı ilişkilerin kurulmasına bağlıdır. Bu bakımdan UIA Mimarlık ve Çocuk Çalışma Programı, Türkiye'deki farklı deneyimlerin değerlendirilmesi ve uluslararası birikimle ilişkilendirilmesi için önemli bir çerçeve sunmaktadır. UIA ve TMMOB Mimarlar Odası, çocuk ve gençlerin mimarlık, kent ve sürdürülebilir kalkınma bilinçlerinin geliştirilmesini acil ve önemli bir hedef olarak görmektedir. Bu konuda bilinçli yetişenlerin, erişkin yaşamlarında kentleri ve yaşam çevrelerini biçimlendiren politik, ekonomik ve sosyal stratejilerin oluşumunda seslerini duyurabilecek ve bu stratejileri etkileyebilecek bireyler olacağı düşünülmektedir.

NOTLAR

[1] İDEALKENT dergisinin 2015 yılında yayımlanan Çocuk ve Kent özel sayısı, bu birikimin önemli örneklerini biraraya getiren çalışmalardan biridir.

[2]> Anon., 2026, “Perre Çocuk Ve Kent Bienali”, Ulusal Jüri Değerlendirme Raporu, TMMOB Mimarlar Odası Çocuk ve Mimarlık Altın Küp Ödülleri Arşivi.

[3] Şehir Dedektifi, (sehirdedektifi.org). [Erişim: 13.10.2026]