Öncelikle Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışması’na katılmış olan tüm ekiplere, jüri üyelerine ve raportörlere emekleri için teşekkürlerimle…

Bu yarışmanın amacı: “Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışması ile yarışmaya konu olan alanın çözümlenmesi öngörülmektedir. Söz konusu alan ele alınırken özgün, nitelikli, işlevsel ve uygulanabilir tasarım yaklaşımlarının öne çıkarılmasıdır.”

Yarışmanın konusu: “Verilen sınırlar içerisinde dönüşüm projesinin hazırlanmasıdır.” şeklinde yarışma şartnamesinde belirtilmiştir. Ödül alan grupların projeleri ve jüri raporunu değerlendirmem sonucunda; bu yarışma alanı için yarışma şartnamesi ekinde verilmiş olan imar durumunun, tasarımları olumsuz anlamda kısıtladığını yarışmanın amacına ve yarışmanın konusuna dair hedeflerin tasarımlara yeterince yansıtılmadığı düşüncesindeyim.

Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından açılan “Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışması’nın” türü 6 Şubat 2026 tarihli Resmi Gazete ilanında; “Bu yarışma Balıkesir kent merkezinde yer alan mevcut Toplu Taşıma Merkezi alanının, araç ve altyapı odaklı kullanımlardan arındırılarak, yayaya öncelik veren, kamusal ve kültürel nitelikli bir kent meydanına dönüştürülmesi hedefiyle düzenlenmektedir. Katılımcılardan, kentin tarihsel kimliğiyle güçlü bir ilişki kuran, çağdaş bir kamusal mekan diliyle yeniden yorumlanmış, uygulanabilir, nitelikli ve kapsayıcı mimari önerileri sunmaları beklenmektedir. Proje, Balıkesir’in geçmişini ve kültürel mirasını günümüz ihtiyaçlarıyla harmanlayarak, kent yaşamını zenginleştirecek ve kente kalıcı bir kamusal odak kazandıracak nitelikte bir çözüm arayışı taşımaktadır. Yarışma, kentsel belleğin korunmasını, güvenli ve erişilebilir bir kamusal alanın sürekliliğini sağlayacak işlevsel tasarımlar ile şehre değer katmayı amaçlayan mimari proje yarışmasıdır.” şeklindeki mimari proje yarışması türüne; TMMOB Peyzaj Mimarları Odası itirazı üzerine revize edilen bu yarışma ile ilgili ek olan 28 Nisan 2026 tarihli Resmi Gazete ilanında “Bu yarışmanın türü; (…) ortakçıl proje yarışmasıdır.” şeklinde değiştirilmiştir. Dolayısı ile yarışma türü revizesine göre yarışmanın asıl ve yedek jüri üyeliklerine Peyzaj Mimarı üyelerin ve yarışmaya katılacaklarda aranacak koşullarda: “TMMOB Mimarlar Odası’nın mimar, TMMOB Peyzaj Mimarları Odası’nın peyzaj mimarı ve TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası’nın inşaat mühendisi en az birer üyesini ekipte bulundurmak.” şeklinde yeniden düzenlenerek “peyzaj mimarı” katılımı koşulu sağlanmıştır.

Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışmasının, yarışma takvimi çerçevesinde 27 - 28 Haziran 2026 tarihlerinde jüri değerlendirilmesi yapılarak; 9 Temmuz 2026 tarihinde “Ödül Töreni” ve “Kolokyum” programı gerçekleştirilmiş olan yarışmaya 81 proje katılmış, 79 proje jüri tarafından değerlendirmeye alınmış; 3 ödül, 3 mansiyon ve 4 satınalma verilmiştir.

Bu yarışmanın yayaya öncelik veren, kamusal ve kültürel nitelikli bir kent meydanına dönüştürülmesi hedefiyle düzenlendiğinin özellikle belirtilmiş olmasından yola çıkarak şartname ekindeki imar durumunu değerlendirdiğimde, söz konusu imar durumunda olumsuz olarak gördüğüm en önemli konu, yarışma alanının kuzey yönünde bulunan eski eser tescilli Salih Tozan Kültür Merkezi Binası ile yarışma alanı arasına trafik yolu aksı geçirilmiş olmasıdır. Oysaki trafik yolu olarak düzenlenen bu alan 2006 yılından beri yaya yolu olarak kullanılmaktadır. 2022 yılı sonlarına doğru da zemin kaplaması değiştirilerek yeni bir düzenleme ile Prof. Dr. Necmettin Erbakan Meydanı olarak isimlendirilmiş ve yaya kullanımı ile birlikte basın açıklamalarının ve kermeslerin düzenlendiği kamusal alan olarak halihazırda kullanılmaktadır. Yarışma alanı mevcutta üç yönden trafik yollarıyla çevriliyken, kuzey yönünden de yeni bir trafik yolu geçirilmiş olması yarışmanın hedefi olan yaya önceliğini ve kamusal alanı kısıtlayacağı gibi araç trafik yoğunluğunu da artıracaktır. Önerilen bu trafik yolu Gazi Bulvarına çıkışı sağlayan bir yoldur. Ancak Gazi Bulvarına çıkışı sağlayacak olan yarışma alanına çok yakın mesafede mevcutta da trafik yolu olarak kullanılan alternatif trafik yolları bulunmaktadır. Ayrıca Salih Tozan Kültür Merkezi binasının yarışmanın etkileşim alanı içerisinde olmasına ve bu bölgenin son yirmi yıldır kentin yaya alanı ve meydan kullanımında olmasına rağmen, imar durumunda bölünmüş yol olarak trafik yolu geçirilmesi çok manidardır. Halihazırda kamusal alan öncelikli olan bu alanın trafik yolu ile ortadan kaldırılması ve yarışma alanının dört tarafından trafik yolları ile sınırlandırılması uygulanacak projenin çevresiyle kurduğu hem mekânsal hem de sosyal ilişkiler bağlamını güçsüzleştireceğini düşünüyorum.

Yarışma Jüri Raporunun incelenmesi sonucu birincilik ödülü ile ikincilik ödülü alan projelerin jüri üyelerinin dörde karşı üç oy ile belirlendiği, birincilik ödülüne karşı oy veren üyelerin bu projeyi ikinci ödüle, ayni üyelerin ikincilik ödülü alan projeyi ise birincilik ödülüne önerdiği görülmüştür. Jürinin bu raporu; kentin belleğinin korunarak kente değer katan sosyal merkez işlevli, kamusal alan öncelikli olan bu yarışmayı kazanan gruplarca meydana getirilen projelerin yarışma sürecinde hiçbir şekilde yer alamayan - 9 Temmuz 2026 tarihli ödül töreni ve kolokyuma dahi halkın katılımı çok çok azdı - ve sürece dahil edilmeyen kent halkının bilgisine açılmalı ve katılımcılık sağlanarak uygulama projesi için katılımcı bir sistem oluşturulmalı diye düşünüyorum. Kentin tarihsel kimliğinin merkezi olan yarışma alanı için kent halkının katkısının olması gerektiğini de yineliyorum. Ayrıca bu büyüklükteki projeler için yarışma konusunun bir masterplan düzleminde ele alınması gerektiğini düşündürdü. Bu anlamda da yarışma sonucuna göre uygulanacak olan projelerin kent halkının, kent yaşamında uzun vadede sorunsuz bir kent yaşamı sürdüreceğini düşünüyorum.

Yarışma belgeleri ihtiyaç programında özellikle vurgulanan;

• Günlük yaşamı, törenleri ve kültürel etkinlikleri aynı mekânda buluşturabilen, gün boyu yaşayan, güvenli, erişilebilir ve iklimsel konforu destekleyen bir kamusal odak olarak ele alınması;

• Yaya sirkülasyon alanlarının yalnızca geçiş mekânı değil; oturma, bekleme, karşılaşma, etkileşim ve sosyalleşme alanları olarak kurgulanması gerektiği belirtilmiştir.

Yarışmada birincilik ödülü alan projenin değerlendirmesinde;

Jüri: “(…) Tasarımın çevredeki yaya akslarıyla plan düzleminde güçlü bir ilişki kurması, meydan yerleşiminin kademeli olarak Vasıf Çınar Caddesi yönünde katmanlı bir yapıya dönüşmesi, kot farklılaşmalarıyla üç boyutlu mekânsal alt bölgeler üretmesi, (…)” görüşüyle olumlu değerlendirirken, “(…) tüm yapısal bütünü örten saçağın yekpare kütle etkisi, ticari birimlerin bulunduğu asma kat yüksekliklerinin olası uygulama sürecinde teknik standartları karşılayamama riski barındırması” görüşü ile önerinin eleştiriye açık ve geliştirilmesi beklenen yanları olarak öne çıktığını ifade ederek “Yapıya dönüşen saçak elemanının vaziyet planında oluşturduğu masif etkinin, kamusal açıklık ve geçirgenliği güçlendirecek biçimde yeniden değerlendirilmesini” ve “Meydanın yılın farklı dönemlerinde, farklı yaş grupları ve etkinlik senaryolarına uyum sağlayacak kullanım çeşitliliğinin güçlendirilmesini” vb. önermiştir.

Tarafımca; birinci seçilen proje değerlendirildiğinde ise ilk göze çarpan ise plan düzleminde meydanın büyük bir kısmını kaplayan, meydan ve çevre algısını engelleyen ve neredeyse birinci kat düzleminde yer alan devasa bir çatının varlığı ilk göze çarpan etki olmaktadır.

Diğer bir açıdan ise proje alanının ve etkileşim alanı sınırı içinde, bitişiğindeki eski eser tescilli kültürel / mimari miras niteliğindeki Salih Tozan Kültür Merkezi ve Orduevi Binaları ile Akıncılar Mahallesinde yer alan dönemin sanayi dükkanlarının bulunduğu kent hafızasında yer alan yerleşim dokusu olan küçük sanayi yerleşkesi ile yine yakın çevresindeki eski eser tescilli Tren İstasyonu, Şeyh Lütfullah Cami ve Haziresi, Devrim Erbil Sanat Galerisi’nin geleceğine dair kaygıları beraberinde getirirken “tek yapı” ölçeğinde bir tasarım / düzenleme gibi algılanarak meydan kavramına uygun olmayan bir kütle etkisi göstereceğini düşünüyorum.

Yarışmanın adının Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışması olunca “Meydan” kelimesinin mimarlık sözlüğündeki anlamını yeniden hatırlayalım:

• Meydan: Halkın toplandığı, çoğu binalarla çevrili, düz, açık ve geniş yer; alan.
• Meydanlık: Meydan denecek kadar genişçe yer, açıklık.

Meydan açısından fakir bir kent olan Balıkesir’de halk dilinde meydan olarak geçen çarşı merkezindeki Ali Hikmet Paşa Meydanı yedi trafik yolunun kesiştiği daha çok geniş bir kavşaktır. Atatürk Stadyumu giriş kapısı karşısındaki yine bölünmüş trafik yolu devamında Kuva-yi Milliye Meydanı milli bayramlarda geçit töreni, 1 Mayıs etkinlikleri ile siyasi partilerin miting / gösteri alanı olarak ve cumartesi günleri pazar alanı olarak kullanıldığında trafiğe kapalı alan diğer günler ise bir bölümü açık otopark ve trafik yolu olarak kullanılan ‘meydanlık’ olarak tanımlanabilecek bir boşluktur.

Meydan anlamına en uygun düşen Balıkesir Cumhuriyet Meydanı’dır. 2024 yılında TMMOB Mimarlar Odası 49. Döneminin Sürekli Mesleki Gelişim Merkezi ile Mimarlar Odası Balıkesir Şubesi tarafından düzenlenen “Balıkesir’de Kent Meydanı Tasarlamak” konulu Öğrenci Buluşmasında [1] bu yarışmanın belirlendiği alandan (Toplu Taşıma Merkezi ve Cumhuriyet Meydanı) başlayarak Balıkesir Valilik Binasına kadarki bölgede çalışma yapılan öğrenci buluşmasının bu yarışmaya lokomotif olduğunu düşünüyorum.

Bununla birlikte Balıkesir’de bugüne kadar gerçekleşen ulusal ve uluslararası proje yarışmalarını sırası ile hatırlayalım:

• 1950’li yılların başlarında “Balıkesir Kervansaray Oteli Mimari Projesi” için dönemin Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş olan ulusal bir mimari proje yarışması sonucunda Kervansaray Oteli’nin uygulaması gerçekleşmiş ancak 2005 tarihinde dönemin Balıkesir Belediyesi tarafından yıkılmıştır. [2]

• 1996 yılında “Cin Çukuru Kent Merkezi Mimari Proje Yarışması” [3], Bandırma Belediyesi tarafından gerçekleştirilmiştir. Ancak bugüne kadar uygulaması gerçekleştirilmemiş ve yarışmanın sonuçlanmasından sonra yapılan tüm genel / yerel seçimler sürecinde kültür merkezi, yeşil alan, sosyal donatılar, meydan ve prestij projeleri olarak tanıtılan Cin Çukuru, halihazırda otopark olarak kullanılmaktadır.

 

• 2006 yılında Balıkesir Çamlık Kentsel ve Mimari Tasarım Ulusal Proje Yarışması [4] Balıkesir Belediyesi tarafından, Balıkesir Üniversitesi Mimarlık ve Mühendislik Fakültesi Mimarlık Anabilim Dalı ve TMMOB Mimarlar Odası Balıkesir Şubesi’nin danışmanlığında, “Mimarlık, Peyzaj Mimarlığı, Mühendislik, Kentsel Tasarım Projeleri, Şehir ve Bölge Planlama ve Güzel Sanat Eserleri Yarışmaları Yönetmeliği” kuralları içinde, “Çamlık Kentsel ve Mimari Tasarım Ulusal Proje Yarışması” gerçekleştirilmiştir. Ancak yarışmada ödül alan projeler yerine 2016 yılında Çamlık Tepesinin topoğrafyasına, doğal bitki örtüsü dokusuna tamamen aykırı olan bambaşka bir projenin) uygulaması gerçekleşmiştir.

• 2016 yılında “Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Hizmet Binası Mimari Proje Yarışması” [5] Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından düzenlenmiş, ancak uygulaması bugüne kadar gerçekleşmemiştir.

 

• 2016 - 2017 yıllarında Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından Uluslararası Bandırma Tasarım Parkı Yarışması [6] gerçekleştirilmiştir. Söz konusu yarışma alanı, Çevre Düzeni Planında 1. derece doğal sit alanında kalmakta olup eski bir askeri kışla alanı olan 202 – 260 dönümlük bölgenin ekolojik, deneysel ve kamusal bir tasarımla dönüştürülmesi amacıyla yapılan yarışmanın uygulaması bugüne kadar gerçekleşmediği gibi, söz konusu yarışma alanında, dönemin Balıkesir Büyükşehir Belediyesi ve Bandırma Belediyesi tarafından ticaret - konut - turizm alanı olarak imar planı değişikliği yapılmış olduğundan söz konusu yarışma uygulaması gerçekleşemeyecektir.

• 2026 yılında “Balıkesir Cumhuriyet Meydanı Sosyal Merkezi Proje Yarışması” Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından düzenlenmiş olup, yarışma takvimi sonucunda 9 Temmuz 2026 tarihinde “Ödül Töreni” ve “Kolokyum” programı gerçekleştirilmiştir.

 

Yukarıda belirtmiş olduğum Balıkesir’de gerçekleşmiş olan yarışmalar içinde uygulaması gerçekleşmiş olan tek yarışma projesi “Balıkesir Kervansaray Oteli” binasıdır. Bu yarışma alanı içinde olan Kervansaray Oteli de 2005 yılında dönemin Balıkesir Belediyesi tarafından gerekçesiz olarak yıkılmıştır.

Sonuç olarak, sağlıklı kentleşme ve nitelikli yapılaşma için özellikle kamusal yapıların ve alanların “yarışma” ile elde edilmesi açısından Balıkesir oldukça fakir bir şehirdir. Son otuz yıl içerisinde açılan beş yarışmadan dördü uygulama aşamasına dahi ulaşamamıştır. 9 Temmuz 2026 tarihinde ödül töreni ve kolokyumu gerçekleşen bu yarışmayla ilgili bugüne kadar uygulamaya yönelik bir çalışma gözlenmemektedir Bu yarışmada birinci olan projenin uygulanması halinde kente etkileri meydan etkisinden daha çok alışveriş merkezi etkisi olacaktır.

Ayrıca kentsel ortamda yer alacak bu yarışmanın projesi öncelikle doğrudan etkilenecek kent halkı ile paylaşılmalı. Proje seçimi değil, seçilmiş projenin eleştirilip olgunlaştırılması sağlanmalıdır. Bu yarışmaya katılım her uzmanlık alanı gibi bilgi ve donanım ister. Dolayısıyla halka hangi projeyi beğendiğini sormak yerine neye gerek duyduğunu bularak ortaya çıkarmak gerekir. Kentlilerin, sadece sonuca değil, sürece de katılmaları sağlanabilir. Bu durum daha etkin bir katılımın önünü açar ve kentlilik bilinci için, yarışmacılar için çok önemli katkılar olur. Sorunların belirlenmesi, tartışılmasından programın oluşturulmasına, sonuçların değerlendirilmesine kentlinin / halkın / kullanıcının süreçte yer almasının sağlanmasını ve Balıkesir’de gerçekleşen ve gerçekleşecek olan proje yarışmalarının uygulanmasını dilerim.

NOTLAR

[1] Gemalmaz Dikici, E. Betül, 2024, “Arada Kent Balıkesir’de Mimarlık Öğrencileri ile Kent Meydanı Tasarlamak”, Mimarlık, sayı:439, ss.18-19.

[2] İnce Güney, Yasemin, 2005, “Bir Yıkımın Düşündürdükleri: Balıkesir Kervansaray Oteli”, Mimarlık, sayı:331, ss.17-18.

[3] Anon., 1996, “3 Yarışma, 3 Röportaj, 3 Eleştiri”, Mimarlık, sayı: 271.

[4] Anon., 2006, “Balıkesir Çamlık Kentsel ve Mimari Tasarım Ulusal Proje Yarışması”, Mimarlık, sayı: 332, ss.28-33.

[5] Anon., 2016, “Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Hizmet Binası Mimari Proje Yarışması”, Mimarlık, sayı: 392, ss.50-53.

[6]Demiroğlu, Elif, 1 Aralık 2016, Arkitera, “Bandırma Tasarım Parkı Yarışması”, (www.arkitera.com/yarisma/bandirma-tasarim-parki-yarismasi/). [Erişim:20.10.2026]